شود و همهء اين نشانه‌ها دليل بر واجب بودن تفكر و انديشه كردن در بارهء خداشناسى و شناختن صفات حق تعالى است . هر كس در اين امور تأمل و دقت كند و بينديشد ، آنچه را ما گفتيم خواهد دانست . ( 1 ) پيامبر ( ص ) فرموده‌اند : هر كدام شما به نفس خود آشناتر باشد به خداى خود آشناتر است . « 1 » ( 2 ) امير المؤمنين على ( ع ) فرموده است : با صنع و آفرينش خداوند به او استدلال مىشود و با عقلها شناختن او ثابت مىشود و با انديشه و فكر ، حجت او ثابت مىشود . شناخته شده از نشانه‌هاست و با چيزهاى روشن مشهور است ، تا آخر خطبه « 2 » . ( 3 ) از امام رضا ( ع ) پرسيده شد : چه دليلى براى حدوث عالم است ؟ « 3 » فرمود : تو نبوده‌اى و سپس موجودشده‌اى و اين را هم مىدانى كه خودت خود را بوجود نياورده‌اى و كسى هم كه مثل تو بوده باشد ترا بوجود نياورده است . ( 4 ) و چون واجب بودن تفكر و دقت معلوم و ثابت شد ، سزاوار است كه در اجسام ، بدون اعراض آنها دقت شود كه اين آسان‌تر و به شناخت خداوند متعال نزديك‌تر است . اما دليل اينكه اجسام حادثند اين است كه اگر قديم مىبودند لازم بود كه از ازل در بخشى از جهان باقى بمانند زيرا حجم و جثهء اشياء در صورتى كه قديم باشد اقتضاى اين موضوع را دارد كه باقى بماند و بايد آن را در جهات نفس يا به صورت قديم يا به صورت حادث كه با فاعل ديگرى پديد آمده است ، پذيرفت . اين موضوع را نمىتوان جهت نفسى دانست كه در آن صورت انتقال آن محال است و صفات نفس دگرگونى و انتقال نمىپذيرد و حال آنكه ضرورت انتقال آن صحيح و معلوم است . از سوى ديگر نمىتواند قديم باشد ، زيرا بر فرض كه قديم باشد باز هم انتقال جسم قطعى است و نمىتواند چيزى هم قديم باشد و هم حادث و هر دو حال را داشته باشد . انتقال در مورد اعراض هم كه از صفات جسم است جايز نيست و عرض حادث موجب صفت ازلى نيست . اگر فاعل هم كه مقدم بر فعل است همچنين باشد حادث

--> ( 1 ) . اين گفتار رسول خدا ( ص ) در صفحهء 14 اقتصاد شيخ طوسى ، چاپ 1400 قمرى قم آمده است . م . ( 2 ) . اين خطبه در صفحهء 43 تحف العقول ابن شعبهء حرانى با اختلاف اندكى در بعضى كلمات آمده است . م . ( 3 ) . اين حديث را شيخ صدوق در كتاب توحيد ، ص 293 ، در باب اثبات حدوث عالم آورده است . م .